Logo & Name
Địa chỉ: 54 Nguyễn Tri Phương - Thành phố Huế
Điện thoại: +84 54 3846159 - Email: thcs.ntp@thuathienhue.edu.vn
Banner Banner Banner Banner Banner Banner Banner Banner Banner Banner Banner Banner
  • Khoa học & công nghệ
  • Nghiên cứu của giáo viên

SKKN-Tình huống tích cực trong kiến tạo kiến thức - GV: Hoàng Đình Anh Tú (24/10/2011)

 MỞ ĐẦU 

I. Lý do chọn đề tài:

         - Vấn đề phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong học sinh đã được triển khai sâu rộng trong ngành giáo dục nước ta. Luật giáo dục nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã quy định “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập của học sinh” (Luật giáo dục 1998, chương I, điều 24).

         - Thực trạng môn Toán trong nhà trường THCS hiện nay là giảm nhẹ mức độ kiến thức lý thuyết và trừu tượng để nâng cao tính ứng dụng thực tiển. Vì vậy việc học Toán không phải chỉ tiếp nhận hàng loạt các định lý, công thức, phương pháp thuần túy mang tính lý thuyết. Thầy giáo phải là “người học trong hoạt động dạy”, phải là người có phương pháp dạy học làm thế nào để phát triển khả năng toán học cho các em.

         - Có thể nói một tiết dạy có hiệu quả hay không phụ thuộc vào việc giáo viên đó thiết kế được các tình huống dạy học tích cực giúp học sinh ohats huy tính tích cực, phát triển tư duy Toán của mình.

          - Một vấn đề mà tôi quan tâm ở đây là thiết kế các tình huống dạy học tích cực, tình huống có vấn đề với sự phối hợp linh hoạt nhiều phương pháp dạy học khác nhau , và sự hỗ trợ của công nghệ thông tin để học sinh có thể phát hiện và giải quyết các vấn đề một cách chủ động, qua đó kiến tạo kiến thức cho mình.

a) Cơ sở lý luận:

          - Tình huống tích cực: là tình huống mà thầy giáo đề xuất sao cho học sinh tự giác đảm đương trách nhiệm kiến tạo kiến thức, tự học sinh hình thành hoặc điều chỉnh những kiến thức của mình để đáo ứng những nhu cầu của môi trường chứ không phải do ý thích của người dạy. Trong tình huống đó, kiến thức hoàn toàn được gợi ra và hình thành do logic nội tại của tình huống mà thầy giáo đứng bên ngoài.

          - Kiến tạo kiến thức: đó là việc phát hiện và giải quyết các tình huống tích cực, các tình huống có vấn đề, từ đó đưa ra các kiến thức mới. Đối với mỗi tình huống mà giáo viên đưa ra, học sinh phải là người chủ động trong việc chiếm lĩnh tri thức đó (khám phá – dự đoán, kiểm tra – phản ánh, kiến tạo kiến thức).

          - Trong quá trình hoạt động, khi gặp những tình huống có vần đề, học sinh phải biết vận dụng phối hợp các tri thức rút ra từ các môn học khác nhau mà nhà trường phổ thông cần phải luyện tập cho học sinh cách  giải quyết vấn đề: nhiệm vụ quan trọng của giảng dạy là tái tạo cho cá nhân học sinh các năng lực của loài người đã được hình thành trong lịch sử. Việc đổi mới phương pháp dạy học chỉ từ cách dạy thụ động, cách dạy phát huy tính tích cực, độc lập, chủ động, sáng tạo của học sinh mà ta định hướng “Dạy học tập trung vào học sinh”. Thầy giáo đóng vai trò chủ chốt, tổ chức, dẫn dắt các họat động, tổ chức sao cho học sinh được học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực độc lập sáng tạo năng lực giải quyết vấn đề, rèn kĩ năng vận dụng vào thực tiễn, tác động tình cảm, mang lại niềm tin, hứng thú học tập.

         - Học sinh phát hiện vấn đề, cá nhân tự học là chính kết hợp làm việc nhóm nhỏ dưới sự điều khiển của giáo viên. Giáo viên tổ chức tình huống có vấn đề, hướng dẫn học sinh hoạt động theo trình độ, làm trọng tài cho học sinh tranh luận, thảo luận, làm cố vấn cho học sinh chốt vấn đề, khẳng định kiến thức mới trong hệ thống kiến thức đã có của học sinh.

b) Cơ sở thực tiển:

          - Hiện nay vẫn còn nhiều trường hợp giáo viên chỉ nêu ra các kiến thức có sẵn, học sinh tiếp thu và ghi chép một cách thụ động, nhiều học sinh chỉ biết tiếp nhận kiến thức của thầy giác thông qua việc đã được học trước hoặc đã đọc trước một định nghĩa, định lý nào đó mà không hiểu được bản chất của các định nghĩa, định lý trên cũng như cách xây dựng, các phát hiện ra định nghĩa, định lý trên.

II. Phạm vi đề tài:

          - Tập trung tìm hiểu, vận dụng và phát huy phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề.

          - Thông qua việc xây dựng các tình huống có vấn đề trong việc giảng dạy các lý thuyết, các bài tập trong phân môn Hình học 8.

 DẠY HỌC HÌNH HỌC LỚP 8 THEO QUAN ĐIỂM

TẠO TÌNH HUỐNG TÍCH CỰC TRONG KIẾN TẠO KIẾN THỨC

 

I. Thực trạng của vấn đề :

          - Có một thực trạng hiện nay là nhiều học sinh chưa có phương pháp học tập Toán có hiệu quả, đặc biệt là việc học bộ môn Hình học, nhiều học sinh ít chịu khó tìm tòi, suy nghĩ các kiến thức mới mà chỉ tiếp nhận kiến thức một cách thụ động.

          - Khi đứng trước một câu hỏi hay một tình huống sẵn có, một số em thường mở sách giáo khoa, hoặc bất kỳ một tài liệu tham khảo nào đó để tìm câu trả lời, ít khi chịu tập trung suy nghĩ về vấn đề đó. Hoặc khi giải một bài tập cụ thể, học sinh thường chỉ làm được các bài tập theo các dạng đã gặp, còn đối với các bài tập có những tình huống có vấn đề học sinh thường lúng túng và khó khăn trong việc giải quyết.

          - Kinh nghiệm cho thấy không có phương pháp chung nào để giải toán hình học, mà tùy thuộc vào từng bài cụ thể do sự kết hợp sáng tạo để đi đến một bài giải hay, gọn, đủ ý. Đa số học sinh thường lúng túng, không biết phải chứng minh một bài hình học như thế nào, bắt đầu từ đâu. Khâu quan trọng là khâu vẽ hình rồi chắt lọc lý thuyết và vận dụng vào thực tế để chứng minh.

          - Vì vậy, vai trò hướng dẫn để tác động đến việc học tập của học sinh là rất quan trọng mà có khi giáo viên không làm được. Vì vậy, để dạy tốt, giáo viên cần phải có tâm huyết, đúc, rút kinh nghiệm cho riêng mình. Truyền cho học sinh cách quan sát, phát hiện để dự đoán và sáng tạo hợp lý. Thầy cô giáo phải luôn tự học, tự bồi dưỡng để trang bị vốn kiến thức cần thiết.

          - Với thực trạng như trên, thiết nghĩ phương pháp dạy học tạo ra các tình huống tích cực, tình huống có vấn đề qua đó giúp học sinh phát hiện và giải quyết vấn đề và kiến tạo kiến thức là một nhu cầu cấp thiết.

II. Các giải pháp:

          Vận dụng phương pháp tích cực không có nghĩa là gạt bỏ các phương pháp dạy học truyền thống. Cần kế thừa và phát huy những mặt tích cực trong hệ thống các phương pháp dạy học đã quen thuộc phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện dạy và học ở nước ta hiện nay. Theo tinh thần đó, tôi tập trung tìm hiểu, vận dụng phát huy phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề.

1) Tình huống có vấn đề:

a) Đặc điểm:

          - Tồn tại một vấn đề

          - Người học phải cảm thấy cần thiết, thấy có nhu cầu, hứng thú và mong muốn giải quyết vấn đề đó.

          - Gây niềm tin ở khả năng người học, làm cho các em thấy tuy các em chưa có lời giải ngay nhưng đã có một số kiến thức, kĩ năng liên quan đế vấn đề đặt ra và nếu tích cực suy nghĩ thì có nhiều hy vọng giải quyết vấn đề đó.

Ví dụ 1: Ta đã biết cách chứng minh định lý về tổng ba góc trong một tam giác. Vì vậy giáo viên đặt ra các tình huống có vấn đề để học sinh cùng giải quyết:

          Tình huống 1: Tổng các góc của một tứ giác là bao nhiêu? (để giải quyết vấn đề này học sinh sẽ quay trở lại với cách chứng minh định lý tổng ba góc trong môtj tam giác, rồi chia tứ giác thành hai tam giác bằng đường chéo).

          Tình huống 2: Tổng các góc ngoài của một tứ giác là bao nhiêu? (tại mỗi đỉnh của tứ giác chỉ chọn một góc ngoài).

b) Những cách thông dụng để tạo tình huống có vấn đề:

          Cách 1: Dự đoán nhờ hình ảnh trực quan, đo đạc thực tế

          Cách 2: Lật ngược vấn đề

          Cách 3: Xem xét tương tự:

          Cách 4: Khái quát hóa.

          Cách 5: Phát hiện sai lầm trong lời giải.

2) Đặc điểm dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề:

          Là kiểu dạy học mà giáo viên tạo ra như những tình huống có vấn đề, điều khiển học sinh phát hiện vấn đề, hoạt động tự giác và tích cực để giải quyết vấn đề và thông qua đó lĩnh hội tri thức, rèn luyện kỹ năng và đạt được những mục đích học tập khác.

          - Học sinh được đặt vào một tình huống có vấn đề chứ không phải được thông báo tri thức dưới dạng có sẵn.

          - Học sinh hoạt động tự giác, tích cực, chủ động sáng tạo, tận lực huy động tri thức và khả năng của m,ình để phát hiện và giải quyết vấn đề chứ không phải nghe thầy giảng một cách thụ động.

          - Mục đích của dạy học không phải chỉ là làm cho học sinh lĩnh hội được kết quả của quá trình phát hiện và giải quyết vấn đề, mà còn ở chỗ làm ọc sinh phát triển khả năng tiến hành những quá trình như vậy. 

3) Cách tổ chức dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề:

Trong hoạt động dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, vai trò của giáo viên và học sinh có những đặc điểm sau:

a)     Giáo viên:

-         Chọn lọc và đưa ra các bài toán có vấn đề.

-         Đưa ra các câu hỏi và hướng dẫn học sinh để tìm ra giải pháp.

-         Khuyến khích các ý tưởng mới xuất phát từ học sinh.

-         Lắng nghe và quan sát học sinh khi tham gia các hoạt động học tập.

b)    Học sinh:

-         Tìm hiểu nội dung bài toán

-         Trao đổi, thảo luận và dự đoán.

-         Suy nghĩ về lời giải và cách giải quyết.

-         Báo cáo và trình bày lời giải.

* Cấu trúc một bài học theo hướng dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề:

          Bước 1: Đặt vấn đề, xây dựng bài toán

          Bước 2: Giải quyết vấn đề đặt ra

          Bước 3: Kết luận

Ví dụ 2: Từ định nghĩa hình bình hành, học sinh chỉ mới biết được rằng cac cạnh đối của hình bình hành song song với nhau. Song, qua nhiều hình vẽ, bằng trực giác và có thể đo đạc kiểm chứng, học sinh còn phát hiện ra rằng các cạnh đối của hình bình hành cũng bằng nhau. Từ đó gợi mở ra vấn đề: các cạnh đối của hình bình hành thì bằng nhau.

Ví dụ 3: Lật ngược định lý Pitago, học sinh sẽ phát hiện ra được định lý Pitago đảo. nếu một tam giác có bình phương một cạnh bằng tổng bình phương hai cạnh còn lại thì tam giác đó có phải là tam giác vuông hay không?

Ví dụ 4: Từ tính chất đường trung bình của tam giác, có thể suy ra được tình chất đường trung bình của hình thang hay không?

Chi tiết các bạn có thể tải file đính kèm tại đây.